नेपालमा खेलकुद भन्ने शिर्षकअन्तर्गत देशको खेल प्रशासन, राष्ट्रिय खेल, अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता, घरेलु प्रतियोगिता र पूर्वाधारसम्बन्धी प्रमुख तथ्यहरू समेटिन्छन्। यस क्षेत्रमा नीतिगत नेतृत्व दिने निकाय राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) हो, र नेपालको राष्ट्रिय खेल औपचारिक रूपमा भलिबल घोषित गरिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा नेपालको यात्रा सन् १९५१ को एसियाली खेलकुददेखि र ओलम्पिक खेलकुदमा सन् १९६४ देखि प्रारम्भ भएको देखिन्छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र निकाय
राखेपको स्थापना अगावै नेपाल, विशेषतः उपत्यकामा, क्रिकेट, फुटबल, ब्याडमिन्टन, टेबलटेनिस, हकी र टेनिस जस्ता खेलका संघहरू सक्रिय भइसकेका थिए। यसको एउटा कारण राणा शासन कालीन अभिरुचिले ती खेलहरूलाई राजधानी वरपर लोकप्रिय बनाउनु हो। उपत्यकामा बढ्दो सहभागिता र रुचिलाई मध्यनजर गर्दै वि.सं. २०१५ मा तत्कालीन शिक्षा मन्त्री परशुनारायण चौधरीको अध्यक्षतामा राष्ट्रिय स्वास्थ्य तथा खेलकुद परिषद् गठन भयो, जसका पहिलो सचिव होरा प्रसाद जोशी थिए। सो परिषद्को नाम परिवर्तन गरी वि.सं. २०१७ फागुन १७ मा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) विधिगत रूपमा स्थापना भएको मानिन्छ।
राष्ट्रिय खेल र लोकप्रिय खेलधारा
नेपालमा राष्ट्रिय खेलका रूपमा भलिबललाई आधिकारिक मान्यता दिइएको छ। यसअघि कपर्दी र डन्डिबियोलाई राष्ट्रिय खेलको उपमा दिइए पनि तिनलाई औपचारिक घोषणा गरिएको थिएन। काठमाडौं उपत्यकामा ऐतिहासिक रूपमा फुटबल र क्रिकेट जस्ता खेल लोकप्रिय थिए, जसका संघ–संस्थाहरू राखेपको औपचारिक स्थापना भन्दा पहिल्यै सक्रिय भइसकेका थिए।
ओलम्पिक सहभागिता
नेपालले ओलम्पिक खेलकुदमा सन् १९६४ को टोकियोदेखि सहभागिता जनायो र सन् १९६८ मेक्सिकोबाहेक अन्य सबै संस्करणमा उपस्थिति कायम राख्यो। १९६४ मा नेपालले म्याराथन र बक्सिङ गरी दुई खेलमा भाग लियो; नेपाली टोलिको नेतृत्व सुशील शमशेर जबराले गरेका थिए, म्याराथनतर्फ गंगाबहादुर थापा र भूपेन्द्र केसी तथा बक्सिङतर्फ नामसिंह थापा, रामप्रसाद गुरुङ र ओंंमप्रसाद पुन सहभागी भए। सन् १९८८ को सोल ओलम्पिकमा प्रदर्शनी खेल तेक्वान्दोमा विधान लामाले कांस्य पदक जिते तर यस्तो पदक आधिकारिक तालिकामा नगनिने हुँदा नेपालले अहिलेसम्म ओलम्पिक पदक हासिल गरेको छैन।
एसियाली खेलकुद
अन्तर्राष्ट्रिय मंचमा नेपालले पहिलो सहभागिता सन् १९५१ को नयाँदिल्लीमा भएको प्रथम एसियाली खेलकुदबाट सुरू गर्यो। सन् १९७३ मा जितबहादुर केसीले मानिलामा आयोजित पहिलो एसियन ट्रयाक एण्ड फिल्ड च्याम्पियनसिपमा कांस्य जित्दै नेपालका तर्फबाट अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पहिलो पदक दिलाए। एसियाडमा नेपालले हालसम्म दुई रजत पदक मात्र जितेको उल्लेख छ; पहिलो रजत सन् १९९८ का बैंकक एसियाडमा तेक्वान्दो खेलाडी सविता भण्डारीले जितिन्, र पछिल्लो रजत इन्डोनेसियाको जाकार्तामा प्याराग्लाइडिङमा प्राप्त भयो। एसियाडको दसौं संस्करणमा विधान लामाले कांस्य पदक जितेका थिए।
दक्षिण एसियाली खेलकुद
दक्षिण एसियाली खेलकुद नेपाली खेलाडीहरूको दृश्यता र सफलता प्रदर्शन गर्ने प्रमुख बहुआयामिक प्रतियोगिता मानिन्छ। पुरुष फुटबल टोलीले यहाँ तीनपटक स्वर्ण जितेको छ, भने महिला टोलीले लगातार फाइनल पुगेर पनि भारतसँग पराजित भई रजतमै सीमित हुने क्रम दोहोरिएको छ। नेपालले दुईपटक सागको आयोजना गरेको छ—पहिलो सन् १९८४ मा, जहाँ ४ स्वर्णसहित २४ पदक (१२ रजत र ८ कांस्य) प्राप्त भए; त्यही प्रतियोगितामा बैकुण्ठ मानन्धरले म्याराथनतर्फ नेपाली खेल इतिहासको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय स्वर्ण जिते र बक्सिङबाट दुई स्वर्ण थपिए। दोस्रोपटक सन् १९९७ मा आठौं साग आयोजना हुँदा नेपालले ३१ स्वर्ण, १० रजत र २४ कांस्य गरी कुल ६५ पदक जित्दै स्वर्ण आधारमा दोस्रो स्थान हासिल गर्यो।
राष्ट्रिय खेलकुद र घरेलु प्रतियोगिता
नेपाल राष्ट्रिय खेलकुद (National Games) वि.सं. २०३८ देखि प्रारम्भ भएको राष्ट्रिय महाकुम्भ मानिन्छ। यो प्रत्येक दुई वर्षमा गर्ने भनिए पनि आन्तरिक कारणले नियमित हुन सकेन; वि.सं. २०७३ सम्म जम्मा सात संस्करण मात्र सम्पन्न भएका छन्। अन्य ठूलो घरेलु प्रतियोगितामा राखेप च्याम्पियनसिप, सहिद स्मारक ए–डिभिजन लिग (फुटबल), एन्फा कप (फुटबल), एभरेष्ट, धनगढी र पोखरा प्रिमियर लिग (क्रिकेट), एनभीए राष्ट्रिय लिग (भलिबल), राष्ट्रिय ह्यान्डबल र राष्ट्रिय बुद्धिचाल प्रतियोगिता समावेश छन्।
पूर्वाधार, पुरस्कार र सङ्ग्रहालय
देशको सबैभन्दा ठूलो रंगशाला दशरथ रंगशाला हो, जसको दर्शक क्षमता १८,३४३ छ। यसमा मुख्यतः फुटबल र एथलेटिक्सका प्रतिस्पर्धा आयोजना हुने गरेका छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान कीर्तिपुर काठमाडौंमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको खेलमैदान हो।
समकालीन रूपमा सबैभन्दा ठूलो वार्षिक खेलकुद पुरस्कार पल्सर स्पोर्ट्स अवार्ड हो, जसले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने नेपाली खेलाडीहरूलाई सम्मान गर्छ। पहिले–पहिले राखेपले ‘वर्षको सर्वोत्तम खेलाडी’ उपाधि पनि प्रदान गर्थ्यो, जहाँ महिला र पुरुष श्रेणीका मध्येबाट एक जनालाई मात्र चुनिन्थ्यो। काठमाडौंस्थित दशरथ रंगशालाको दक्षिणतर्फको प्याराफिट तल वि.सं. २०५२ मा नेपालकै पहिलो ओलम्पिक सङ्ग्रहालय स्थापना भयो, जसलाई वि.सं. २०५६ असोजमा झण्डै २ लाख ५० हजार लागतमा देशकै पहिलो खेलकुद सङ्ग्रहालयका रूपमा प्रसारित गरिएको थियो।
सरकारले वि.सं. २०४३ मा खेलाडी प्रोत्साहनका लागि विशेष नगद पुरस्कारको व्यवस्था घोषित गरेको थियो—ओलम्पिकमा स्वर्ण, रजत, कास्य जित्ने खेलाडीलाई क्रमशः ५ लाख, २ लाख र १ लाख; एसियाडमा १ लाख, ५० हजार र २४ हजार; र सागमा ५० हजार, २५ हजार र १० हजार दिने प्रावधान उल्लेखित छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “नेपालमा खेलकुद” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q25042210
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ७८/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा खेलकुद।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%A6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालमा खेलकुद. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%A6
@misc{ne_380,
title = {नेपालमा खेलकुद},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%96%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%A6}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
