नेपालमा कृषि

नेपालमा कृषि राष्ट्रिय आय, रोजगारी र आहारको प्रमुख स्रोतका रूपमा रहिआएको छ। १९८० को दशकसम्म जनसंख्याको ठूलो हिस्सा कृषिमै निर्भर थियो, जबकि देशको करिब पाँचौं भाग जमिन मात्र खेतबारीका लागि योग्य थियो। त्यही अवधिमा कृषिकै अक्सनमा स्थूल घरेलु उत्पादनको लगभग ६०% र कुल निर्यातको करिब ७५% योगदान थियो। पछिल्ला वर्षहरूमा विश्व बैंकले कृषि बहुसंख्यक जनताका लागि भोजन, आम्दानी र रोजगारीको मुख्य आधार भएको र अर्थतन्त्रमा करिब ३३% हिस्सा रहेको उल्लेख गर्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र नीतिगत प्राथमिकता

पाँचौं पञ्चवर्षीय योजना (२०३२–२०३७) बाट कृषि सर्वोच्च प्राथमिकतामा राखियो। योजनागत दृष्टिमा बढाइएका लक्ष्य दुईवटा थिए—विद्यमान बालीको उत्पादकत्व उकास्ने र औद्योगिक कच्चा पदार्थ आपूर्ति गर्न कृषि संरचनाको विविधीकरण गर्ने। २०३२ देखि २०४६ सम्म कृषिको औसत वार्षिक वृद्धिदर २.४% पुगे पनि, सोही अवधि जनसंख्या २.६% ले बढेकाले खाद्य आपूर्तिमा दबाब रह्यो। उही अवधिमा खाद्यान्नको औसत वृद्धि करिब १.२% मात्र भएकाले आत्मनिर्भरता लक्ष्य चुनौतीपूर्ण बन्यो।

मुख्य अन्नबालीहरू

धान सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अन्नबाली हो। २०२५ तिर कुल उत्पादन करिब १० लाख टनको आसपास थियो, जुन २०४५ सम्म ३० लाख टन नाघ्यो। वर्षात्को भिन्नताले धानमा उतारचढाव देखिए पनि जमिनको विस्तार र प्रविधिमा सुधारपछि समग्र उत्पादन बढ्दो क्रममा रह्यो। हाल २०७१/७२–२०७९/८० बीच धान क्षेत्रफल झन्डै १३.६–१५.५ लाख हेक्टर दायरामा रह्यो र उत्पादकत्व करिब ३.१५ टन/हेक्टयरबाट ३.७९ टन/हेक्टयरसम्म पुगेको देखिन्छ।

मकै दोस्रो प्रमुख खाद्यान्न हो। २०२५ मा उत्पादन करिब ५ लाख टन थियो, जुन २०४५ सम्म दोब्बरभन्दा बढी भयो। पछिल्ला वर्षमा उत्पादन निरन्तर बढ्दै २०७९/८० सम्म झन्डै ३१.९ लाख टन पुगेको र उत्पादकत्व करिब २.४३ बाट ३.२० टन/हेक्टयरसम्म उकासिएको विवरण देखिन्छ। गहुँको उत्पादन पनि विस्तारै बढेको छ, यद्यपि क्षेत्रफल ७ लाख हेक्टरको आसपास सीमित रहँदा कुल परिमाणमा मध्यम वृद्धि मात्र देखिन्छ। जौ, कोदो र फापरजस्ता पर्वतीय अन्नबालीमा साना क्षेत्रफलका बीच उत्पादकत्वमा क्रमिक सुधार देखिन्छ।

नगदे र उद्योगमुखी बाली

तेलहन र आलु प्रमुख नगदे बाली हुन्। तेलहनको उत्पादन २०७० दशकभर बिस्तारै बढेको छ, क्षेत्रफल करिब २.२४–२.६२ लाख हेक्टरबीच र उत्पादन २.४६–३.०१ लाख टन दायरामा छ। आलुको उत्पादन तीव्र गतिले बढ्दै २०७९/८० सम्म करिब ३४.९ लाख टन पुगेको छ, उत्पादकत्वमा समेत उल्लेखनीय सुधार देखिन्छ।

औद्योगिक प्रयोजनका बालीमध्ये उखु सबैभन्दा ठूला पैमानामा लगाइन्छ, जहाँ क्षेत्रफल केही घटे पनि प्रति हेक्टर उत्पादन ४५–५१ टनको आसपासमा उकासिएको छ। चियाको क्षेत्रफल करिब १६–१९ हजार हेक्टर दायरामा रही उत्पादन २४–२७ हजार टनको आसपास छ। कफी र कपासको खेती सानो क्षेत्रमै सीमित छ र उत्पादन अल्प मात्रामा छ।

मसला बालीमा अलैँची, अदुवा, लसुन, बेसार र खुर्सानी प्रमुख छन्। अदुवामा करिब २२–२३ हजार हेक्टरको क्षेत्रमा तीन लाख टनजतिसम्म उत्पादन पुग्छ। अलैँचीको क्षेत्र १५–१६ हजार हेक्टरको वरिपरि रही उत्पादन करिब ६–१० हजार टनबीच रहन्छ। लसुन, बेसार र खुर्सानीमा पनि क्षेत्रफल स्थिरताका बीच उत्पादकत्व उच्चोन्मुख छ।

दलहन बाली

दलहन समूहमा मसुरो, चना, अरहर, मास, भटमास आदि महत्वपूर्ण छन्। २०७५/७६ देखि २०७९/८० को अवधिमा कुल दलहन उत्पादन करिब ३.८२ लाख टनबाट ४.२३ लाख टनजति पुगेको देखिन्छ। यस अवधिमा मसुरो र भटमासको उत्पादकत्व बढेको छ, जबकि अन्य थरमा सुधार क्रमशः देखिन्छ।

पशुपालन र मत्स्य

पशुधन संख्या बीच वर्षमा तलमाथि भए पनि बाख्रा, सुंगुर र कुखुराको समग्र संख्या दीर्घकालीन रूपमा बढ्दो छ। २०७८/७९ तिर बाख्राको संख्या करिब १.४ करोड नजिक पुगेको देखिन्छ, गाई र भैंसी क्रमशः करिब ७४ र ५१–५३ लाख दायरामा छन्। दुधालु जनावरको आकार विस्तारसँगै दूध उत्पादन १७,२४,८२३ देखि २५,६६,६१४ मेट्रिक टनबीच उतारचढाव देखिन्छ (फागुनसम्मका तथ्यांकका आधारमा)। मासुको कुल उत्पादनमा राँगो, खसीबोका, सुंगुर र कुखुराको हिस्सा प्रमुख छ, तर वर्षअनुसार परिवर्तनशील रहन्छ। अण्डा उत्पादन दीर्घकालीन रूपमा बढे पनि पछिल्ला वर्षहरूमा केही गिरावट देखिन्छ।

मत्स्यपालनमा पोखरीआधारित उत्पादनको उत्पादकत्व करिब ४.९१ टन/हेक्टयरबाट २०७९/८० सम्म ५.६० टन/हेक्टयर पुगेको छ। कुल माछाको उत्पादन क्रमशः बढ्दै २०७९/८० मा करिब १,०९,७५६ टनमा पुगेको देखिन्छ।

सिँचाइ र पूर्वाधार

देशका करिब २७ लाख हेक्टर कृषि योग्य क्षेत्रमध्ये १३ लाख हेक्टरमा मात्र सिंचाइ सुविधा उपलब्ध छ। प्रणालीहरूको थुप्रै भाग साना वा मध्यम आकारका छन्। कुल सिँचाइ क्षेत्रमा विस्तार हुँदै २०७९/८० सम्म करिब १५,३३,२६९ हेक्टर पुगेको छ, जसमा सतह सिँचाइको हिस्सा बढी र भू-जलआधारित सिँचाइ क्रमशः बढ्दो छ। नयाँ प्रविधि समेटिएको कार्यक्रम संघीय संरचनापछि संघीय कार्यक्षेत्रमा नरहेको उल्लेख छ।

उत्पादकत्व, मौसमी जोखिम र बहुविविधीकरण

मौसमी वर्षाको अस्थिरताले विशेषगरी धानमा उत्पादन उतारचढाव सामान्य मानिन्छ। यद्यपि सुधारिएको जात, खेती प्रविधि र क्षेत्रफल व्यवस्थापनका कारण अन्नबालीको औसत उत्पादकत्व उकासिएको देखिन्छ। नीतिगत रूपमा उत्पादनवृद्धि र बहुविविधीकरण दुवैलाई जोर दिइएको छ, ताकि खाद्य सुरक्षा र उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ आपूर्ति दुवै सन्तुलित रूपले अघि बढ्न सकोस्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपालमा कृषि।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपालमा कृषि. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF

@misc{ne_367,
  title = {नेपालमा कृषि},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AE%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}