नारायणगोपाल

नारायणगोपाल (पूरा नाम नारायणगोपाल गुरुवाचार्य) नेपाली आधुनिक सङ्गीतका अग्रपङ्क्तिका गायक मानिन्छन्। वि.सं. १९९६ असोज १८ मा काठमाडौँको किलागल टोलमा जन्मिएका उनले ‘स्वरसम्राट’ को सम्मान पाएका थिए। उनले डिस्क र टेपमा सयौँ गीत रेकर्ड गराए, तर कूल सङ्ख्या कति भन्नेबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। उनका गीत काठमाडौँको सांगीतिक धरोहर मात्र नभई चलचित्र र नाटकको आवाजमा समेत सुनिन्थे।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

उनका पिता आशागोपाल गुरुवाचार्य र माता रामदेवी गुरुवाचार्य थिए। चार दाजुभाइ र तीन दिदीबहिनी रहेको परिवारका सदस्यका रूपमा बढ्दै उनले मानविकी शास्त्रमा स्नातकोत्तर तह पूरा गरेका थिए। शास्त्रीय सङ्गीतमा गहिरो चासो राख्दै उनले भारतको बडोदामा विधिवत् अध्ययन सुरु गरे तर पाठ्यक्रम अपूरै छोडे। वैवाहिक जीवन वि.सं. २०२७ फागुनमा पेमला गुरुवाचार्यसँग सुरु भयो; उनीहरूलाई सन्तान भएन।

संगीतयात्राको आरम्भ

मञ्च जीवनको सुरुवात उनले त्रि-चन्द्र कलेजको चालिसौँ वार्षिकोत्सवमा तबलावादकका रूपमा गरेका थिए। श्रोतान्तर्गत उनको स्वरको विशेषता चिनाउने व्यक्तिमा उनका नजिकका मित्र माणिकरत्न स्थापित परे। छिमेकी टोलका प्रेमध्वज प्रधानसँग प्रारम्भिक अभ्यास हुँदै उनले आफ्नै सङ्गीतमा छवटा गीत तयार गरे, जसमा शब्द उनका सहपाठी कवि रत्नशम्शेर थापाले लेखेका थिए। “स्वर्गकी रानी”देखि “ए कान्छा ठट्टैमा यो बैँश जान लाग्यो”सम्मका ती रेकर्डिङ कलकत्तामा सम्पन्न भई क्रमशः देश-देशान्तरका नेपाली श्रोतालाई पुगे।

सहकार्य, शैली र लोकप्रियता

राणाशासनपछिको परिवर्तनशील समयसँगै उनका गीतमा राष्ट्रिय भावना, प्रेम र जीवनबारेको संवेदना बलियो देखियो। पूर्व–पश्चिम सडक निर्माणको लहरमा “जाग, लम्क चम्क हे नौजवान हो” र “आमा ! तिमीलाई जलभरिका औँलाहरूले चुम्न” जस्ता गीत चर्चित भए। पछि गोपाल योञ्जनसँगको सहकार्यले आधुनिक गीतमा नयाँ आयाम थपियो; “बिर्सेर फेरि मलाई नहेर”, “चिनारी हाम्रो धेरै पुरानो” र “तिम्रो जस्तो मुटु मेरो पनि” जस्ता सिर्जनाले उनको स्तरलाई मानक बनायो। यही चरणमा नातिकाजी, शिवशङ्कर, अम्बर गुरुङ र धर्मराज थापा आदिसँगको सम्पर्कले उनीलाई नेपाली सुगम सङ्गीतको केन्द्रस्थ चरित्र बनायो।

बसाइँ, वृत र दोस्रो चरण

विवाहपछि केही समय पोखरा र हेटौँडामा रहेर उनले भूपी शेरचन र भीम विरागका रचनामा स्वर दिए; “सानै हुरीमा बैँसको सपना”, “अल्झेछ क्यारे पछ्यौरी” र “तिमीले पनि मजस्तै माया दिएर हेर” त्यही कडीका उदाहरण हुन्। काठमाडौँ फर्किएपछि उनी नाचघरमा कार्यरत रहँदा प्रशासनिक भूमिकासम्म पुगे। समयक्रममा पुराना सहकर्मीहरूसँग दुरी बढ्दै गए तर नयाँ पुस्ताका सिर्जनाकर्मीसँग उनको दोस्रो चरणको जोडी बनेको देखिन्छ। दिव्य खालिङका रचनामा “सधैँ नै म हाँसे तिमीलाई रुवाई” र “मायाको आधारमा सम्झौता नै हुन्छ” जस्ता गीतले उनलाई पुनः स्थापित गरे। त्यही अवधिमा क्षेत्रप्रताप अधिकारी, किरण खरेल, कालिप्रसाद रिजाल, नोर्देन रुम्बा र दिनेश अधिकारी लगायतसँग शब्दको सहकार्य बढ्यो, र सङ्गीतमा शम्भुजित बास्कोटा, भूपेन्द्र रायमाझी र शुभबहादुर जस्ता युवासँग काम गरे।

चलचित्र, रेकर्डिङ र कार्यक्रम

उनले डेढ दर्जनजति नेपाली चलचित्रमा स्वर दिएका हुन्, आरम्भतिर बलसाराको सङ्गीतमा गाएर अन्त्यतिर “चोट” चलचित्रमा भूपेन्द्र रायमाझीको संगीतमा गाएको उल्लेख पाइन्छ। रेकर्डिङको कूल सङ्ख्या बारेमा १३७ र १५७ भन्ने दुई भिन्न तथ्य भेटिन्छन्; यसबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ। आफ्नै सङ्गीतमा चार जना गायक र तीन जना गायिकाका गीत पनि बनाएका थिए। उनले “स्वर्णिम सन्ध्या” जस्ता एकल प्रस्तुति आयोजना गर्दै दार्जिलिङ, डुवर्स, साम्ची, पोखरा र नारायणघाटमा कार्यक्रम सम्हाले। प्रकाशन र सम्पादनतर्फ “बागीना” मार्फत संलग्न रहे र गीति-नाटक “कान्छी मस्याङ” को कथा लेखे।

उत्थान–पतनका घटना

आरम्भमा स्वरपरीक्षामा असफल भएको र भारतको अध्ययन अपूरो छोडेको प्रसङ्ग उनको जीवनकथामा उल्लेख्य छ। चलचित्र “माइतीघर” का लागि आवाज दिन खोज्दा अस्वीकृति भोगेका थिए, र “कोसेली” मा स्वास्थ्य कारणले रेकर्डिङ अधुरो रह्यो। सांस्कृतिक संस्थानका महाप्रबन्धक रहँदा गरिएको कारवाहीका कारण चाडपर्वको बेलामा कलाकारहरू बेरोजगार भएको आरोप उनको करियरमा दागसरूप स्मरण गरिन्छ। यद्यपि नयाँ पुस्तालाई अवसर दिन कमजोर गीत समेत गाएको टिप्पणीसँगै, रञ्जित गजमेरका “बीरताको चिनो” र “पहाडको माथि–माथि” जस्ता सिर्जनामा उनले सहायक भूमिका निभाएको आकलन पाइन्छ।

सम्मान, उपाधि र विरासत

उनी वि.सं. २०२३ मा रेडियो नेपालबाट ‘सर्वोत्तम संगीतकार’ र २०२४ मा ‘सर्वोत्तम गायक’ घोषित भए। २०३३ मा गोरखा दक्षिण बाहु (चौथो), २०३९ मा रत्न रेकर्ड पुरस्कार, २०४० मा इन्द्रराज्यलक्ष्मी प्रज्ञा पुरस्कार, २०४३ मा लायन्स अवार्ड, २०४४ मा छिन्नलता पुरस्कार र २०४५ मा जगदम्बाश्री प्राप्त गरे। २०४७ मा उर्वशी रङ पुरस्कार र २०४८ मा त्रिशक्तिपट्ट (तेस्रो) मरणोपरान्त प्रदान गरिएको थियो। मृत्युपछिमा उनकी पत्नीले नगेन्द्र थापा, बसन्त चौधरी र फत्तेमान राजभण्डारीलगायतको सहयोगमा ‘नारायण गोपाल संगीत कोष’ स्थापना गरिन्।

निजी रुचि र निधन

उनी इतिहासप्रेमी, फुटबलका पारखी र चेस खेलाडी थिए; भान्सामा दक्ष र सौखिन फोटोग्राफरका रूपमा पनि चिनिन्थे। टेबुल अगाडि परिमात्र बजाउने बानी, चंगा उडाउन रुचि र दर्शकको मन बुझेर गाउने अभिरुचि उल्लेख गरिन्छ। “म गाउँछु केवल जनताको लागि गाउँछु” भन्ने उनको भनाइ चर्चित छ। वि.सं. २०४७ मङ्सिर १९ गते राति ९ बजे काठमाडौँस्थित वीर अस्पतालमा उनको निधन भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नारायणगोपाल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नारायणगोपाल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2

@misc{ne_250,
  title = {नारायणगोपाल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}