धरणीधर कोइराला

धरणीधर कोइराला (Dharanidhar Koirala; १८९३–१९८०) नेपाली कवि तथा भाषा–साहित्यका प्रोज्ञ व्यक्तित्व थिए। उनी पण्डितजी नामले समेत चिनिन्थे, र कतिपय लेखनमा धरणीधर Sharma कोइराला पनि प्रयुक्त छ। १९१८ मा निर्वासनपछि उनी ब्रिटिस भारतका नेपालीभाषी वृतमा दीर्घकालीन रूपमा संलग्न रहे। उनका पहलले नेपाली साहित्य र नेपाली भाषाका संस्थागत आधारहरू सुदृढीकरणमा टेवा पुग्यो।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

कोइरालाको जन्म १८९३ मा हालको सिन्धुली जिल्लामा हिन्दू ब्राह्मण परिवारमा भयो। संस्कृत र अङ्ग्रेजी अध्ययनका लागि उनी वाराणसी (Banaras), तत्कालीन ब्रिटिस भारत पुगे। त्यहाँ विभिन्न भारतीय समुदायहरूले आफ्नो मातृभाषा प्रवर्द्धन गरिरहेको देखेर उनी प्रभावित भए। सो अनुभवबाट नेपाल र नेपाली भाषाबारे गहिरो चिन्तन र प्रतिबद्धता विकसित भएको उनले व्यक्त गरेका छन्।

निर्वासन र ‘सुदहपा’

सन् १९१८ मा उनी भारततर्फ निर्वासित भए। निर्वासनकालमा धरणीधर, सूर्यविक्रम ज्ञवाली (Surya Bikram Gyawali) र परसमणि प्रधान (Parasmani Pradhan) सँगै ‘सुदहपा’ भनेर चिनिन थाले। यो सहकार्यले प्रवासी नेपाली साहित्यिक चेतनामा ऊर्जा थप्यो, र समसामयिक बहस तथा संस्थागत प्रयासहरूलाई दिशा दियो। उनीहरूको सामूहिक पहिचान नेपाली भाषिक जागरणको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरियो।

नेपाली साहित्य सम्मेलन

कोइरालाले १९२४ मा दार्जिलिङ (Darjeeling) मा नेपाली साहित्य सम्मेलन स्थापना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले। सो पहलमा ज्ञवाली, परसमणि, हरीप्रसाद प्रधान (Hari Prasad Pradhan) र अन्यका सहभागिता थियो। यस संस्थाको स्थापना नेपाली साहित्यको इतिहासमा एक टेवा दिने घटना मानिन्छ। दार्जिलिङस्थित प्रवासी परिवेशमा यस संस्थाले सिर्जनात्मकता, आलोचना र संगठनलाई एकीकृत गर्ने थलो प्रदान गर्‍यो।

भाषा र शब्दकोशमा योगदान

धरणीधर राल्फ लिले टर्नर (Sir Ralph Lilley Turner) का प्रमुख सल्लाहकार रहे, जसले १९३१ मा Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language प्रकाशित गरे। सो शब्दकोशका लागि उनले दिएको बौद्धिक परामर्श नेपाली भाषिक सामग्री संकलन र विश्लेषणमा उपयोगी ठहरियो। यो सहकार्यले नेपाली भाषाको अकादमिक अध्ययन अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा स्थापित गर्न मद्दत गर्‍यो।

काव्य विषयवस्तु र विचार

कोइरालाको कवितामा सामाजिक सुधारका मुद्दाहरू प्रमुख रहे। समकालीन असमानता र चेतनाको विषय उठाउने उनका लेखनले प्रवासी नेपाली समाजमा विमर्शको लय प्रदान गर्‍यो। भाषा, शिक्षा र समाज सुधारलाई सम्बोधन गर्ने अभिव्यक्तिले नेपाली कवितामा उत्तरदायित्वको स्वर बलियो बनायो।

मान्यता र विरासत

उनीलाई सन् १९७८ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयले Doctor of Letters (D.Litt.) उपाधि प्रदान गर्‍यो। नेपाल प्रज्ञा-प्रतिष्ठानबाट ‘त्रिभुवन प्रज्ञा पुरस्कार’ उनका योगदानका लागि दिइयो। १९८० मा कोइरालाको देहावसान भयो। १९९४ मा नेपाल सरकारले उनको तस्वीरयुक्त स्मारक डाक टिकट जारी गरी कृतित्वको सम्मान गर्‍यो। नेपाली भाषा–साहित्यको प्रवासी आयोजनामा उनको भूमिका दीर्घकालीन स्मरणीय रह्यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “धरणीधर कोइराला”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धरणीधर_कोइराला (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). धरणीधर कोइराला [Dharanidhar Koirala]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धरणीधर_कोइराला

“धरणीधर कोइराला [Dharanidhar Koirala].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धरणीधर_कोइराला. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “धरणीधर कोइराला [Dharanidhar Koirala].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/धरणीधर_कोइराला.

@misc{nepaliencyclopedia_857,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {धरणीधर कोइराला [Dharanidhar Koirala]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80%E0%A4%A7%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - धरणीधर कोइराला [Dharanidhar Koirala]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A5%80%E0%A4%A7%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%87%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -