त्रिभुवन वीरविक्रम शाह

त्रिभुवन वीरविक्रम शाह नेपालका आठौँ शाहवंशीय राजा हुन्, जसको शासनकाल र निर्णयहरूले राणा शासनको पतनतर्फ देशलाई डोर्‍यायो। उनले भित्री रूपमा राणा-विरोधी शक्तिहरूलाई सहयोग पुर्‍याए र संकटग्रस्त अवस्थामा भारतीय दूतावासमा शरण लिए। कात्तिक २१, वि.सं. २००७ मा सपरिवार भारतीय विमानद्वारा दिल्ली प्रस्थान गरे र त्यसपछि उत्पन्न राजनीतिक प्रक्रियाले २००७ सालको परिवर्तनलाई तीव्र बनायो। उनी वि.सं. २०११ सम्म नेपालको राजा रहे।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र प्रारम्भिक काल

त्रिभुवनको शासन प्रारम्भतिर शक्तिशाली राणा प्रधानमन्त्रीहरूको नियन्त्रणमा सरकार सञ्चालन हुने परिपाटी कायम थियो। चन्द्र शमशेर राणाको कालखण्डमा त्रिचन्द्र कलेज स्थापना, त्रिभुवन-चन्द्र सैनिक अस्पताल निर्माण, दास प्रथाको अन्त्य र सति प्रथाको उन्मूलनजस्ता उपायहरू अपनाइएका थिए। नेपालले प्रथम विश्वयुद्धमा बृटिस पक्षलाई सहयोग पुर्‍याएर सहभागिता जनायो। यस अवधिमा ‘ग्याल्पो काण्ड’ जस्ता प्रसङ्गहरू पनि दर्ज भए।

पछिल्ला राणा प्रधानमन्त्रीहरू भीम शमशेर राणा र जुद्ध शमशेर राणाका कालमा १९९० को महाभूकम्पजस्ता विपत्ति आए। वि.सं. १९९७ तिरको बिद्रोह र चार शहीदको सहादतले जनअसन्तोष बलियो बनायो। यी घटनाहरूले राजदरबार, राणा प्रशासन र उदीयमान राजनीतिक शक्तिहरूबीचको सम्बन्धलाई नयाँ दिशातर्फ धकेले।

राणा-विरोधी आन्दोलन र दिल्ली प्रस्थान

नेपाली कांग्रेसको असोज ११—१२, वि.सं. २००७ मा बैरगनियामा बसेको सम्मेलनले राणा शासनविरुद्ध सशस्त्र संघर्षको निर्णय गर्‍यो। २१ कात्तिक, २००७ मा क्रान्तिको घोषणा भएलगत्तै त्रिभुवनले पनि आन्दोलन पक्षलाई साथ दिँदै सपरिवार भारतीय विमानमार्फत दिल्ली गए। त्यसअघि उनी भारतीय दूतावासमा शरणमा पुगेका थिए।

त्यसबीच तात्कालीन राणा प्रधानमन्त्री मोहन शमशेर राणाले चार वर्षका नाति ज्ञानेन्द्र वीर विक्रम शाहलाई राजगद्दीमा राखे। तर भारतले ज्ञानेन्द्रलाई मान्यता नदिने घोषणा गरेपछि राणा सरकारमाथि चाप बढ्यो। परिस्थितिलाई काबुमा ल्याउन मोहन शमशेरले आफ्ना दाजु केशर शमशेर राणा र पुत्र विजय शमशेर राणालाई वार्ताका लागि दिल्ली पठाए।

दिल्ली सम्झौता

दिल्लीमा त्रिभुवन, नेपाली कांग्रेस र राणा प्रतिनिधिबीच नयाँ राजनीतिक व्यवस्थाबारे बहस भयो। भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा १२ फेब्रुअरी १९५१ (१ फागुन २००७) मा त्रिपक्षीय दिल्ली सम्झौता सम्पन्न भयो। त्यस बेला भारततर्फबाट गोविन्द नारायण सल्लाहकार तथा सचिवको भूमिकामा आए। सम्झौताका प्रमुख बुँदाहरू यस्ता थिए:

• जनताद्वारा निर्वाचित विधानसभाले संविधान निर्माण गर्ने।
• १० जना (५ नेपाली कांग्रेस र ५ राणा) सदस्यसमेतको अन्तरिम मन्त्रीमण्डल गठन गर्ने।
• श्री ३ मा निहित अधिकार राजालाई सुम्पिने र वैधानिक राजा त्रिभुवन नै हुने।
• फौजदारी अभियोगबाहेक अन्य राजनीतिक बन्दीहरूलाई बिनासर्त रिहा गर्ने।
• आन्दोलनकारीहरूले हतियार बुझाई आन्दोलन रोक्ने।

स्वदेश फिर्ती र प्रजातन्त्रको घोषणा

सम्झौतापछि त्रिभुवन फागुन ४ मा नेपाल फर्किए। उनले २००७ साल फागुन ७ गतेको शाही घोषणामार्फत प्रजातन्त्र स्थापना भएको जनाए। यस घटनासँगै १०४ वर्ष लामो राणा शासनको समाप्ति भएको उल्लेख गरियो र केही समयसम्म मोहन शमशेर नै प्रधानमन्त्री रहे। अन्ततः वि.सं. २००८ कात्तिकमा मोहन शमशेरले राजीनामा दिए।

मातृकाप्रसाद कोइराला सरकार र राजनीतिक उतारचढाव

वि.सं. २००८ मा मोहन शमशेरको राजीनामापछि भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको सल्लाहमा राजा त्रिभुवनले नेपाली कांग्रेसका सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालालाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे। त्यसपछि पार्टीभित्र नेतृत्वको प्राथमिकता सम्बन्धी विवाद चर्कियो र अन्ततः विभाजनसम्म पुग्यो। २६ साउन २००९ मा मातृकाले राजीनामा दिए।

२ असार २०१० मा पुनः मातृकाप्रसादकै नेतृत्वमा ५ सदस्यीय मन्त्रिपरिषद् गठन भयो, जसलाई राष्ट्रिय प्रजा पार्टीको सरकारका रूपमा वर्णन गरिएको छ। वि.सं. २०११ फागुन १९ मा युवराज तथा तत्कालीन प्रमुख राजप्रतिनिधि महेन्द्र वीर विक्रम शाहले मातृकाप्रसादको सरकार विघटन गरे। यसबीच के. आई. सिंह नेतृत्वको सिंहदरबार विद्रोहजस्ता प्रसङ्ग पनि उल्लेखित छन्।

मृत्यु, उत्तराधिकार र स्मरण

राजा त्रिभुवनको मृत्यु वि.सं. २०११ मा भयो, र त्यसपछि युवराज महेन्द्र राजा बने। उनको नाममा त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, त्रिभुवन विश्वविद्यालय (देशको पहिलो विश्वविद्यालय), त्रिचन्द्र कलेज (प्रथम कलेज), त्रिभुवन राजमार्ग (प्रथम राजमार्ग), त्रिभुवन पार्क, त्रिभुवन-चन्द्र सैनिक अस्पताल र त्रिभुवन च्यालेञ्ज शिल्डजस्ता स्मारक तथा संस्थाहरू स्थापित छन्। दाङस्थित त्रिभुवननगर पनि उनको नामसँग सम्बद्ध छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “त्रिभुवन वीरविक्रम शाह।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). त्रिभुवन वीरविक्रम शाह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9

@misc{ne_177,
  title = {त्रिभुवन वीरविक्रम शाह},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AD%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%A8_%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}