जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका

जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका मधेश प्रदेशको प्रादेशिक केन्द्र र धनुषा जिल्लाको सदरमुकाम भएका कारण प्रशासनिक रूपमा महत्त्वपूर्ण स्थानीय तह हो। यो इकाइ नेपालको दक्षिण–पूर्वी समथर क्षेत्रमा पर्छ र काठमाडौँदेखि करिब ४५० कि.मि. टाढा अवस्थित छ। नामकरण प्राचीन मिथिला सभ्यताका राजा जनकसँग सम्बन्धित छ, र आजको स्वरूप एक उपमहानगरपालिकाका रूपमा परिचित छ।

भौगोलिक अवस्थिति र संरचना

यो सहर तराई भू–भागमा अवस्थित छ र समुद्री सतहबाट करिब ६६ मि. माथि पर्छ। हालको प्रशासनिक सीमानुसार कुल क्षेत्रफल ९१.९७ वर्ग कि.मि. छ। उपमहानगरको आन्तरिक व्यवस्थापन २५ वडामा विभाजित छ, जसले शहरी कोर तथा जोडिएका ग्रामीण बस्तीसम्म सेवा–सुविधा सम्पन्न संरचना विस्तार गरेको छ।

प्रशासनिक विकास

नेपाल राज्यको शहरी व्यवस्थापन रूपरेखा अनुसार, "नेपाल राज्य नगरपालिका ऐन, २००९" को प्रावधानमा आधारित रही वि.सं. २०१७ जेठ १३ गतेदेखि जनकपुर नगरपालिका औपचारिक रूपमा कार्यान्वित भयो। त्यसपछि पञ्चायती व्यवस्था लागू भएसँगै वि.सं. २०१७ पुष २२ पछि यो इकाइ ‘नगर पञ्चायत’ नामले परिचालित रह्यो। पञ्चायती प्रणालीको अन्त्यपछि "नगरपालिका ऐन, २०४७" जारी भई वि.सं. २०४७ जेठ २८ बाट पुनः नगरपालिका रूपमा बहाल भयो।

स्थानीय तह पुनर्संरचनासँगै वि.सं. २०७१ मा छिमेकी बस्तीसहित विस्तार भई उपमहानगरपालिकामा उन्नति भयो, जसको निर्णय मङ्सिर १६ मा भएको र सूचना नेपाली राजपत्रमा पुस २८ मा प्रकाशित भएको उल्लेख पाइन्छ। त्यतिबेला कुर्था, बसविटिट, बिन्धी, प्रको महुवा, लोहना, बेंगाशिवपुर, बसहिया, देवपुरा रूपैठा, लक्ष्मीपुरबगेवा, गोपालपुर र कनकपट्टी जस्ता साविक एकाइहरू समेटिएका थिए। वि.सं. २०७३ मा आंशिक थपिएको क्षेत्र वि.सं. २०७४ को पुनर्मूल्याङ्कनपछि समायोजित भई अन्दुपट्टी (वडा ६–९), मानसिंहपट्टी (वडा १–५), र गोपालपुर (वडा १–२) कायम गरिएको उल्लेख छ। नामावलीमा ‘बेंगाशिवपुर/बेगा शिवपुर’ र ‘बसविटिट’ जस्ता लेखाइ फरक भेटिने भएकाले स्रोतहरूमा मतभेद छ।

इतिहासिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि

जनकपुरधाम मिथिला सभ्यतासँग नजिकबाट सम्बद्ध ऐतिहासिक क्षेत्रमा पर्छ। स्थानीय मौखिक परम्परा, तपस्वीहरूको वृत्तान्त र भजनपरम्परामा आधारित साक्ष्यले वर्तमान शहरी बस्तीकृत प्रारम्भ १८औँ शताब्दीको सुरुआततिर देखाउँछन्। यद्यपि कुनै प्राचीन नगरीको ठोस पुरातात्विक प्रमाण फेला परेको छैन, तीर्थस्थलका रूपमा बाह्य यात्रुले सन् १८०५ मै वर्णन गरेको दाबी पाइन्छ। रामायणमा वर्णित कथानक अनुसार, राजा जनकले हलो जोत्दा भेटिएकी बालिकालाई ‘सीता’ नाम दिएर पालन–पोषण गरेका थिए, र शिवको धनुष उचाल्न सक्ने वीरसँग विवाह गराउने घोषणा गरेपछि श्रीरामले परीक्षामा सफल भएका कथाहरू स्थानीय परम्परामा जीवित छन्।

धार्मिक सम्पदा र आकर्षण

शहरको केन्द्रीय रूपक बनेको जानकी मन्दिर राजपूत–मुगल शैलीको मिश्र सौन्दर्य लिएर सन् १९११ मा निर्माण गरिएको थियो। निर्माणसम्बन्धी विवरणमा करिब नौ लाख रूपैयाँ लागतको स्मरण हुने भएकाले ‘नौलखा मन्दिर’ नामले पनि चिनिन्छ। यसबाहेक, भक्तजनका लागि अनेकौँ कुण्ड–पोखरी, कुटी र धर्मस्थलहरूको घना उपस्थिति यहाँको विशेषता हो। गङ्गा सागर, धनुष सागर, सूर्य कुण्ड जस्ता जलाशयहरू धार्मिक स्नान र पर्वसँग जोडिन्छन्, र परम्परागत रूपमा पोखरीमा पाइने माछाप्रति आसपासका क्षेत्रमा विशेष रुचि देखिन्छ।

भाषा, कला र चाडपर्व

स्थानीय सार्वजनिक जीवनको मुख्य भाषा मैथिली हो। मैथिल महिलाद्वारा घरका भित्तादेखि माटाका भाँडासम्म कोरिएका चित्रकलाले यस क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानलाई थप स्पष्ट बनाउँछन्। परम्परागत आवासीय संरचनामा माटो र परालको प्रयोग देखिन्छ। छठ, विवाह पंचमी, राम नवमी, लक्ष्मी पूजा र होली यस क्षेत्रमा व्यापक रूपमा मनाइने पर्व हुन्।

हावापानी

जनकपुरधामको हावापानी आर्द्र अर्ध–कटिबन्धीय विशेषतामा वर्गीकृत हुन्छ। मार्च–अप्रिल तातो र सुख्खा रहने, मेदेखि सेप्टेम्बरसम्म मनसुन अघि–पछिका महिना सहित वर्षा केन्द्रित हुने, अक्टोबर–नोभेम्बर अपेक्षाकृत सुक्खा र डिसेम्बर–फेब्रुअरी जाडो रहने उल्लेख छ। दीर्घकालीन अभिलेख अनुसार वार्षिक औसत वर्षा करिब १,५५२.५ मिमी रहन्छ; महिनावार्य उच्चतम औसत तापक्रम करिब ३४.८°से (अप्रिल) र न्यूनतम औसत करिब ९.१°से (जनवरी) नजिक अभिलेखित छ।

यातायात र पूर्वाधार

सडक यातायातमा जनकपुर–ढल्केवर फिडर सडकले सहरलाई महेन्द्र राजमार्गसँग जोड्दछ, जसबाट तराई–मध्य पहाडका प्रमुख सहरहरूसम्म बस सेवाहरू सञ्चालनमा छन्। सहरभित्र सुरुआती–अन्तिम यात्राका लागि साइकल रिक्सादेखि विद्युतीय रिक्सा, टेम्पो र बस उपलब्ध हुन्छन्।

रेल यातायातको सन्दर्भमा, वि.सं. २०७८ फाल्गुनताका नेपाल रेल्वेद्वारा सञ्चालन हुने एक मात्र रेलसेवा यही मार्गमा सक्रिय थियो। सो सेवाले पहिलो चरणमा कुर्था–जनकपुर–जयनगर खण्डमा करिब ३२ कि.मि. दूरीमा आवागमन पुर्‍याइरहेको उल्लेख छ।

हवाई यातायातका लागि जनकपुरधाममा एक आन्तरिक विमानस्थल छ, जहाँबाट काठमाडौँ तथा पोखरा उडान हुने जानकारी दिइन्छ। प्रस्तावित योजनामा धार्मिक पर्यटन अभिवृद्धिका लागि अयोध्यामुखी हवाई सम्बन्धबारे विचार भएको उल्लेख छ।

जनसांख्यिक विवरण

राष्ट्रिय जनगणना, वि.सं. २०७८ अनुसार जनकपुरधाम उपमहानगरपालिकाको कुल जनसङ्ख्या १,९४,५५६ दर्ता भएको छ। औसत जनघनत्व तालिमूलक तथ्यांक अनुसार करिब २,११५.४३ व्यक्ति प्रति वर्ग कि.मि. नजिक देखिन्छ। वर्तमान संरचनामा २५ वटा वडाले शहरी सेवा प्रवाह गर्छन्, जसमा साविक नगर क्षेत्रसँगै समेटिएका बस्तीहरू समेत समाविष्ट छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE

@misc{ne_104,
  title = {जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}