चुरे

चुरे पर्वतश्रेणी (चुरिया/शिवालिक) तराईको समथर मैदानको उत्तर किनारमा देखिने प्रारम्भिक पहाडी भाग हो, र महाभारतबाट दक्षिणतर्फ झर्दा तराई पुग्नु अघिको अन्तिम पर्वतीय मोर्चा मानिन्छ। यसको उचाइ करिब २०० देखि १३०० मि. सम्म पुग्ने गर्छ। चुरेले नेपालको कूल भूभागको १२.७८ प्रतिशत भाग ओगटेको छ र राष्ट्रिय तहमा पारिस्थितिकी, जलस्रोत तथा बसोबासका दृष्टराज्यमा महत्वपूर्ण मानिन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र फैलावट

चुरे शृङ्खला पश्चिमको सिन्धु नदी क्षेत्रबाट आरम्भ भई नेपाल हुँदै पूर्वतर्फ ब्रह्मपुत्र नदीसम्म जोडिने गरी फैलिन्छ। नेपाल भित्र यसका डाँडाकाँडा पूर्व–पश्चिम उन्मुख छन् र ७७ मध्ये ३६ जिल्लाको भूभाग चुरेले छोएको छ। यस पर्वत क्षेत्रको सबैभन्दा अग्लो भाग कैलाली जिल्लाको गार्वा हो, जसको उचाइ करिब १८७२ मि. उल्लेख गरिएको छ।

भू–आकृति र उत्पत्ति

यो शृङ्खला ढुंगामाटो खुकुलो भएका पत्रे चट्टान र कोमल माटोका थुप्राहरूबाट बनेको मानिन्छ। भूगर्भविद्हरूका अनुसार करिब चार करोड वर्षअघिको हिमालय निर्माण प्रक्रियामा ग्रेगर र थेगर जस्ता निक्षेप एकत्रित हुँदै चुरे भाग बनेको हो। भूमिगत निक्षेपहरू नाजुक र क्षरणसम्भावित भएकाले यस क्षेत्र प्राकृतिक दृष्टिले संवेदनशील मानिन्छ।

जलप्रणाली र भावर–दुन भूभाग

उत्तरका हिम भागबाट पग्लेको पानीसहितका नदीहरू महाभारत हुँदै बगेर अन्त्यतिर चुरे छिचोल्दै तराईतर्फ उत्रन्छन्। चुरेको फेदीमा नदीले बोकाएर ल्याएको ढुंगा, गिट्टी, बालुवा र कंकडका निक्षेपबाट बनेको समथर भागलाई भावर भनिन्छ, जसले दक्षिणी तराईका लागि पानी सञ्चित गरी भूमिगत जलभण्डार पुनर्भरणमा टेवा पुर्‍याउँछ।

महाभारत र चुरेबीच अवस्थित समथर उपत्यकाहरूलाई दुन उपत्यका भनिन्छ। यस्ता उपत्यकामा दाङ, देउखुरी र चितवन पर्ने बताइन्छ, जसले स्थानीय भू–आकृति र जलनिकास प्रणालीमा विशेषता थप्छन्।

प्रशासनिक फैलावट र क्षेत्रफल तथ्याङ्क

चुरे प्रभाव पर्ने जिल्ला संख्यात्मक रूपमा धेरै छन्, तर केही जिल्लामा यसको क्षेत्र हिस्सा विशेष रूपमा ठूलो छ। १००० भन्दा बढी क्षेत्रफल चुरेले ओगटेको भनिएका जिल्ला मध्ये दाङ (२४१५), चितवन (१८८५), कैलाली (१४५६), सिन्धुली (१४२८), मकवानपुर (१४०२), उदयपुर (१२६७), सुर्खेत (११४६) र नवलपरासी पूर्व (१००५) समावेश छन्। यीमध्ये चितवनको करिब ८४ प्रतिशत र दाङको करिब ८० प्रतिशत भूभाग चुरे क्षेत्रमा पर्छ।

वन सम्पदा र पारिस्थितिकी

चुरे क्षेत्रमा नेपालका जम्मा जङ्गलमध्ये ठूलो अंश रहेको जनाइएको छ। उपलब्ध विवरणअनुसार चुरेले देशको जङ्गल क्षेत्रको करिब ७३ प्रतिशत भाग ओगट्छ। विस्तृत वन आच्छादनले जलस्रोत संरक्षण, माटो बाँध्ने कार्य र वन्यजन्तु आवासका हिसाबले यस भेगलाई महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

समस्या र जोखिमहरू

नदीकिनार तथा खोल्साबाट निर्माण सामग्रीको अनियन्त्रित संकलन, चुरे क्षेत्रमा द्रुत वननाश, र अव्यवस्थित बसोबास प्रमुख चुनौतीका रूपमा पहिचान गरिएका छन्। नाजुक चट्टानी बनावट र खुकुलो निक्षेपका कारण क्षरण, भूस्खलन र बाढीको जोखिम बढ्न सक्छ, जसको असर तल्लो तराई र भावर क्षेत्रका जल–भण्डार र बस्तीहरूमा पर्न सक्छ।

संरक्षण प्रयास र नीतिगत अवस्था

चुरे संरक्षणका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालनमा भए पनि परिणाम अपेक्षाअनुसार देखिएको छैन भन्ने मूल्याङ्कन पाइन्छ। स्पष्ट र एकीकृत नीतिको अभावले कार्यक्रम कार्यान्वयनमा अन्योल र जटिलता थपिएको बताइएको छ। नेपाल सरकारले वि.सं. २०६६ देखि राष्ट्रपति चुरे संरक्षण कार्यक्रम प्रारम्भ गरेको छ। साथै, एकीकृत दीगो प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनमार्फत चुरेको पारिस्थितिकीय प्रणाली सुधार गर्ने र जोखिममा रहेका समुदायको जलवायु समानुकूलन क्षमतामा वृद्धि गर्ने लक्ष्यसहित चुरे उत्थानशील आयोजना कार्यान्वयनमा रहेको उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “चुरे।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%87। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). चुरे. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%87

@misc{ne_124,
  title = {चुरे},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%87}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}