चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा

चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा वि.सं. १९२० असार २६ मा जन्मिएका राणा शासक हुन्, जसले करिब २८ वर्षसम्म नेपालमा प्रधानमन्त्रीका रूपमा शासन गरे। दाजु देव शमशेरलाई हटाएर सत्तासीन भएका उनी पहिलो विश्वयुद्धको समयमा प्रधानमन्त्री थिए र ब्रिटिश पक्षलाई नेपाली फौज पठाएका थिए। १९२३ को नेपाल–बेलायत सन्धि १९२३ मार्फत बेलायतले नेपाललाई स्वतन्त्र–सार्वभौम रूपमा स्वीकार गरेको तथ्य उनको कूटनीतिक उपलब्धि मानिन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र उपनाम

वि.सं. १९२० असार ২৬ (बुधबार) मा चन्द्र शमशेरको जन्म भयो। उनकी आमा रानी नन्द कुमारी थापा (गोदार) हुन्, र मातृकुलमा काजी हेमदलसिंह थापा तथा काजी कर्णेल केशरसिंह थापासँग सम्बन्ध देखिन्छ। सात महिनामै जन्मेका र कमजोर देहका कारण उनलाई “फिस्टे” उपनामले पनि चिनिन्थ्यो। उनले आफ्नो आदर्शका रूपमा जङ्गबहादुर राणालाई लिएका थिए।

सत्तारोहण र शासकीय शैली

४२ सालको पर्वका क्रममा रणोद्दीप सिंहप्रति घात हुँदा चन्द्रले प्रत्यक्ष गोली प्रहार नगरेको भनाइ स्रोतमा पाइन्छ। वि.सं. १९५७ फागुनमा वीर शमशेरको निधनपछि देव शमशेर प्रधानमन्त्री बने, र चन्द्र कमाण्डर–इन–चिफ नियुक्त भए। वि.सं. १९५८ मा देव शमशेरका उदार कदमप्रति असन्तुष्ट राणा वृत्तले ‘कु’ गरी देवलाई पदच्युत गरे, जसको नेतृत्व चन्द्रले गरेको उल्लेख छ।

उनको शासनमा विदेशी दूतावासका प्रतिनिधिलाई स्वच्छन्द भ्रमण र भेटघाटमा नियन्त्रण थियो, र राजाको सार्वजनिक दर्शनमा रोक लगाइन्थ्यो। काठमाडौँमा रातको विशिष्ट समयमा तोप पड्काई हिँडडुल नियन्त्रित गर्ने चलन बसालिएको बताइन्छ। राहदानी जाँचका स्थिर चौकी राखेर भित्र–बाहिरको आवागमनसमेत निगरानी गरिन्थ्यो, र जुवा–कौडाजस्ता गतिविधिमा कडा दण्डहरू लागु गरिन्थे।

कूटनीति, तिब्बत प्रसङ्ग र बेलायत यात्रा

प्रधानमन्त्री भएपछि उनले बेलायतको तिब्बत–सम्बन्धी योजनामा सहयोग गरेको उल्लेख छ, यद्यपि त्यो थापाथली सन्धिको भावनासँग सुसंगत नदेखिएको पनि भनिएको छ। सोही पृष्ठभूमिमा सन् १९०८ मा उनकाे बेलायत भ्रमण सम्भव भयो। वि.सं. १९६४ चैत २५ मा काठमाडौँबाट प्रस्थान गरी १९६५ बैशाख २७ मा बेलायत पुगे र करिब १० हप्तापछि १९६५ साउन ७ मा फर्किए। भ्रमणका क्रममा अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयले उनलाई नागरिक कानुनको मानार्थ विद्यावारिधि प्रदान गरेको स्रोतमा लेखिएको छ।

पहिलो विश्वयुद्धमा चन्द्र शमशेरले बेलायती पक्षलाई नेपाली फौज प्रेषण गराए। युद्धपश्चात बाँकी तराई फिर्ता हुने आशा पूरा नभएको र वार्षिक रकमसम्बन्धी लोभले कूटनीतिक सिफारिस प्रभावित भएको आरोपसमेत स्रोतमा भेटिन्छ। यद्यपि, १९२३ को नेपाल–बेलायत सन्धि १९२३ मार्फत नेपाललाई औपचारिक रूपले स्वतन्त्र–सार्वभौम मान्यता प्राप्त भएको उनको दीर्घकालीन कूटनीतिक प्रक्रियाको मुख्य उपलब्धि मानिन्छ।

सामाजिक–कानुनी सुधार

उनले सती प्रथाको विधिवत अन्त्य वि.सं. १९७७ असार २५ देखि लागू हुने गरी गरे; ईस्वी मितिको सन्दर्भमा स्रोतहरूमा असङ्गति देखिन्छ। यो कदम त्रिभुवन वीर विक्रम शाहदेवको राज्यकालमा कानुनी रूपमा कार्यान्वयन भएको उल्लेख छ। दासप्रथा उन्मूलनबारे वि.सं. १९८१ मङ्सिर २४ मा घोषणा गरी १९८२ बैशाख १ देखि कार्यान्वयन गरियो। सो क्रममा कुल जनसङ्ख्या ५५,७३,७८८ मध्ये ५९,५७३ दास–दासी दर्ता थिए, जसमा ५१,७८३ मुक्त गरिँदा १५,७१९ मालिकलाई ३६ लाख ७० हजार क्षतिपूर्ति दिएको विवरण स्रोतमा छ।

वि.सं. १९१० को मुलुकी ऐनका परिमार्जनबाट सतीसम्बन्धी आयु र अवस्थाका केही अपवाद पहिल्यै निर्धारण भएका थिए, जसलाई १९७७ को निर्णयले पूर्णतः बन्द गर्यो।

शिक्षा, प्रशासन र बौद्धिक पहल

भारतमा उदीयमान राजनीतिक चेतले प्रभाव पार्ने चिन्तालाई ध्यानमा राखी देशभित्र उच्च शिक्षा उपलब्ध गराउने नीति अवलम्बन गरिएको बताइन्छ। त्यसको परिणामस्वरूप त्रि-स्तरीय शिक्षाको आरम्भीय कडीका रूपमा त्रिचन्द्र क्याम्पस स्थापना भयो। प्रशासनिक सुधारका लागि सरकारी सेवामा परीक्षामार्फत भर्तीको नियम ल्याई ‘स्रेस्ता पाठशाला’ मार्फत कर्मचारी तयारीको व्यवस्था गरियो।

पञ्चाङ्ग व्यवस्थापनमा पनि हस्तक्षेप गर्दै वि.सं. १९६१ देखि ‘तिथि’ सट्टा ‘गते’ लेख्ने चलन प्रचलित गरियो। यस कार्यमा पण्डित हेमराज शर्माको अध्यक्षतामा समिति बनेको र गणितीय पक्ष पण्डित भुवननाथ पाण्डेले सम्हालेको उल्लेख छ।

पूर्वाधार र सार्वजनिक काम

ऊर्जाक्षेत्रमा फर्पिङ जलविद्युत् आयोजना निर्माण गरियो। यातायातमा वि.सं. १९८३ मा धुर्सिङ–मातातीर्थ रञ्जुमार्ग (रोपवे) सञ्चालन, र वि.सं. १९८४ मा नेपाल गभर्मेन्ट रेलवे स्थापना भई तराईमा आंशिक यातायात सुविधा उपलब्ध भयो। जनगणनाको सुरुवात, गोरखा भाषा प्रकाशन सम्बन्धी समितिको गठन, र स्वास्थ्य–सुरक्षा सेवाका संरचनाहरू जस्तै त्रिचन्द्र सैनिक अस्पताल, टोखा क्षयरोग अस्पताल जस्ता संस्थापनाहरू पनि उनका शासनकालमा देखिन्छन्।

अन्त्य, विवाद र विरासत

चन्द्र शमशेरको मृत्यु मिति बारे स्रोतहरूमा भिन्न उल्लेख (वि.सं. १९८६ मङ्सिर ११ तथा मङ्सिर ३०) पाइन्छ। उनको शासनकालको उत्तरार्धमा ‘ग्याल्पो काण्ड’का कारण भोट–नेपाल सम्बन्ध तनावग्रस्त बन्दै गए पनि, उनको देहावसानपछि बेलायती मध्यस्थताले सम्भावित युद्ध टरिएको भनाइ छ। शासनकालका कडा अनुशासन र नियन्त्रणलाई जनमानसमा “भित्ताको पनि कान हुन्छ” जस्ता उक्ति मार्फत स्मरण गरिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE

@misc{ne_195,
  title = {चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%B6%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%99%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}