गोरखा जिल्ला

गोरखा जिल्ला गण्डकी प्रदेशअन्तर्गतको एक जिल्ला हो, जसको सदरमुकाम गोरखा बजार मानिन्छ। प्रशासनिक रूपमा यसमा ११ स्थानीय तह समेटिन्छन्, जसमा २ नगरपालिका र ९ वटा गाउँपालिका छन्। निर्वाचन व्यवस्थामा यो जिल्ला २ वटा निर्वाचन क्षेत्रमा विभाजित छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ ले यहाँको कूल जनसङ्ख्या २,७१,०६१ दर्ता गरेको छ।

भौगोलिक अवस्थिती र सीमा

जिल्लाको भू–सीमामा विभिन्न जिल्लाहरू र विदेशीय भू–भाग सङ्लग्न छन्। पूर्वतर्फ धादिङ जिल्ला र तिब्बत (चीन) लाग्छन्। पश्चिमपट्टि तनहुँ जिल्ला, लमजुङ जिल्ला, मनाङ जिल्ला र तिब्बतसँग सिमाना पुगेको देखिन्छ। उत्तरतर्फ तिब्बत रहेको छ भने दक्षिणतर्फ चितवन जिल्ला, तनहुँ र धादिङ सीमाना साझेदार छन्।

प्रशासन र स्थानीय तह

जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र गोरखा नगरपालिकाभित्र पर्ने गोरखा बजार हो। गोरखामा ११ स्थानीय तह रहेका छन्, जसमा २ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका समावेश छन्। यी तहहरू अघिल्ला गाविसहरू एकीकृत गरी संरचित गरिएको छ।

• नगरपालिका: गोरखा नगरपालिका, पालुङटार नगरपालिका
• गाउँपालिका: बारपाक सुलिकोट गाउँपालिका, चुमनुव्री गाउँपालिका, सिरानचोक गाउँपालिका, अजिरकोट गाउँपालिका, धार्चे गाउँपालिका, भीमसेनथापा गाउँपालिका, सहिद लखन गाउँपालिका, आरूघाट गाउँपालिका, गण्डकी गाउँपालिका

यो जिल्लामा २ वटा निर्वाचन क्षेत्र तोकिएका छन्। स्थानीय तहहरू आफ्ना आन्तरिक वडा संरचनासहित सेवा प्रवाह र आधारभूत प्रशासनिक कार्यका लागि जिम्मेवार छन्।

जनसङ्ख्या

राष्ट्रिय जनगणना २०६८का तथ्याङ्कअनुसार गोरखा जिल्लाको कूल जनसङ्ख्या २,७१,०६१ थियो। सोमध्ये १,२१,०४१ जना पुरुष र १,५०,०२० जना महिला थिए। यी तथ्याङ्कले त्यतिबेलाको जनसांख्यिक तस्बिर प्रस्तुत गर्छन्, जसले स्थानीय तह, पूर्वाधार र सेवाअपूर्ति योजना बनाउन आधार दिएको मानिन्छ।

इतिहास र विरासत

गोरखा नेपालको राजनीतिक इतिहासमा अग्रगण्य रूपमा चिनिन्छ। यहीँ वि.सं. १७७९ मा राष्ट्रनिर्माताका रूपमा मानिने पृथ्वीनारायण शाहको जन्म भएको थियो भन्ने परम्परागत तथ्य उल्लेख पाइन्छ। यस ऐतिहासिक सन्दर्भले गोरखालाई राज्य एकीकरण प्रक्रियासँग जोडिएको केन्द्रका रूपमा प्रतिष्ठित बनाएको छ।

धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परा

जिल्लामा जगतमाता भगवतीको आराधनास्थलका रूपमा परिचित कालिका मन्दिर र गोरखनाथसम्बद्ध गुफा अवस्थित छन्। यस्ता स्थलहरूमा भक्तहरूको आगमन निरन्तर रहने गरेको बताइन्छ। प्रत्येक अष्टमीका दिन बलिपूजाको चलन रहेको, र दैनिक पूजापाठ तथा भजनकीर्तन सञ्चालन हुने विवरण पाइन्छ।

स्थानीय मान्यताअनुसार कालिका र गुरु गोरखनाथलाई हिन्दू समुदायका आराध्य देवताका रूपमा मानिन्छ। नेपाली सिक्कामा भवानी र गोरखनाथसम्बन्धी उल्लेख देखिएको र नेपाल राज्यको निसाना छापमा एक समय गुरु गोरखनाथका चरणाङ्कन रहेको भनाइ भेटिन्छ। यी परम्परागत कथनहरूले जिल्लाको धार्मिक पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरतामा भूमिका खेलेको देखिन्छ।

समग्र विशेषता

गोरखा जिल्ला प्रशासनिक संरचना, सांस्कृतिक निरन्तरता र ऐतिहासिक स्मृतिहरूको संयोजन हो। पालुङटार नगरपालिकादेखि दुर्गम उच्च भूभाग समेट्ने गाउँपालिकासम्म विविध भौगोलिक–सांस्कृतिक परिवेश यहाँ पाइन्छ। सीमावर्ती तिब्बती भू–भागसँगको नजिकताले उत्तरी भेगलाई विशेष पहाडी चरित्र दिन्छ, र सदरमुकाम केन्द्रित सेवाहरूले जिल्ला–व्यापी समन्वयमा टेवा पुर्‍याउँछन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गोरखा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गोरखा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_59,
  title = {गोरखा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}