केसर पुस्तकालय

केसर पुस्तकालय नेपालको सार्वजनिक स्वामित्वमा रहेको पुस्तकालय हो, जसको जरो केशर सम्शेरद्वारा सञ्चित निजी सङ्ग्रहसँग जोडिन्छ। निजी पुस्तक–कक्ष नेपाल सरकारलाई हस्तान्तरण भएपछि, वि.सं. २०२६ सालदेखि संस्थाले हालको परिचयबाट सेवा दिंदै आएको विवरण उल्लेखित छ। संस्था काठमाडौंस्थित केशर महल परिसरभित्र अवस्थित छ, जहाँ शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय पनि कार्यरत रहेको जानकारी दिइन्छ। हाल यस पुस्तकालयमा ५०,००० एकाइ पुस्तक, कागजात र अन्य प्रकारका सामग्री सुरक्षित छन्।

उत्पत्ति र दान

यस पुस्तकालयको प्रारम्भिक स्वरूप केशर सम्शेरले संकलन गरेको निजी पुस्तक–कक्षबाट विकसित भएको बताइन्छ। सो निजी सङ्ग्रह राज्यलाई प्रदान गरिएको तथ्यका आधारमा, संस्था वि.सं. २०२६ सालदेखि “केसर पुस्तकालय” नामले निरन्तर सञ्चालनमा आएको छ। दानपछि सरकारी स्वामित्वमा प्रवेश गरेको यो निकाय, आफ्नै ऐतिहासिक उत्पत्तिको पहिचानसहित संस्थागत रूपमा परिचित बनेको देखिन्छ।

स्थान र परिसर

पुस्तकालय काठमाडौंस्थित केशर महल भवनभित्र रहेको छ। सोही भवन क्षेत्रमा शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय समेत अवस्थित रहेको उल्लेख पाइन्छ, जसले प्रशासनिक कार्यालय र पुस्तकालयबीच नजिक सम्बन्धित कार्य–परिवेश रहेको संकेत गर्छ। यही स्थानगत संयोजनले पुस्तकालयलाई सरकारी केन्द्रसमूहसँग प्रत्यक्ष सन्निकटता प्रदान गरेको मानिन्छ।

प्रशासनिक हैसियत

सञ्चालनात्मक निगरानीसम्बन्धी विवरणमा स्रोतहरूको अभिलेख एकरूप छैन। केही विवरणअनुसार पुस्तकालय हाल “शिक्षा तथा खेलकुद मन्त्रालय” अन्तर्गत परिचालित छ, भने स्थानसम्बन्धी व्याख्यामा “शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय”सँग सह–अवस्थिति देखाइन्छ। यसरी निगरानी निकायबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ भन्ने निष्कर्ष निकालिन्छ।

सङ्ग्रह र सामग्री

यस संस्थामा ५०,००० एकाइ पुस्तक, कागजात तथा अन्य महत्त्वपूर्ण संकलन सुरक्षित रहेको दाबी गरिएको छ। पुस्तक तथा कागजातसँगै राखिएका अन्य सामग्रीहरूबारे प्रकारगत विस्तृत वर्गीकरण भने उपलब्ध स्रोतमा खुलाइएको छैन। यद्यपि सङ्ख्यात्मक परिमाणले यो पुस्तकालयलाई महत्वपूर्ण अभिलेखीकरण केन्द्रका रूपमा चिनाउँछन् भन्ने संकेत स्रोतले दिन्छ।

समयरेखा

वि.सं. २०२६ साललाई संस्थागत सञ्चालनको आधिकारिक आरम्भ–वर्षका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। सो मितेदेखि केसर पुस्तकालय नामले निरन्तर सञ्चालन भएको र सरकारी संरचनाभित्र समेटिएको जानकारी पाइन्छ। यो समयरेखाले निजी सङ्ग्रहबाट सरकारी संस्थासम्मको रूपान्तरणलाई स्पष्ट पार्छ।

वेबसाइट र अभिलेख

यस पुस्तकालयको आधिकारिक वेबसाइटको रूपले www.klib.gov.np उल्लेख छ। सो साइटको अभिलेख २०१४-०२-०३ को मितिमा वेब्याक मेसिनमा सुरक्षित भएको जानकारी स्रोतमा समेटिएको छ। वेबसाइटसम्बन्धी थप प्राविधिक विवरण वा अद्यावधिक अवस्थाबारे अलग अभिलेख प्रस्तुत गरिएको छैन।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “केसर पुस्तकालय।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). केसर पुस्तकालय. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF

@misc{ne_408,
  title = {केसर पुस्तकालय},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%AF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}